سید مرتصی حسینین یازدیغی نقد بو کیتابا :
هر بیر اینسانی توپلومون کوتله دوروموندان میللت دورومونا وارماغینا چئشیدلی فاکتلار و اونونلا برابر چئشیدلی اولای لارین اورتایا چیخماغی گرکدیر. کوتله دئدییین فورماسیز و قورولوش سوز بیر ییغیناق دیر، اَت ییغیناقیندان دوزه لن روحسوز بدن کیمی بیر شئی یعنی. دئدیییمیز کیمی بو روحسوز بدنین جانلانماسی و قورولوشسوز ییغیناغین فورمالاشماسی چئشیدلی فاکت لاردان آسیلی دیر. تاریخ بویو اینسانی کوتله لر بو چئشیدلی فاکتلار اساسیندا بیرله شه رک توپلوملار یاراتمیشدیرلار و هر توپلومون یارانیشی نین تمل داشی، کیملیک فاکتورلاری نین بیری اولاراق، عادتن بیر ایدئولوژیا بیچیمینده اورتایا چیخمیشدیر. البته اونوتمایاق کی بو فاکتورلارین ایدئولوژیا بیچیمینه چیخماغی کئچیریلمز گرکلی لیک دئییل، بلکه اولابیلر بو دئوریم چوخ یوموشاق بیر دورومدا باش وئریب و ایدئولوژیالار ساواشینا چکیلمه سین.
آنجاق دئییلن فاکتلار و فاکتورلارین اَن تانینمیش و اؤنملی سی، بشر تاریخینده «دین» و «دیل» اولموشدور. اورتا یوز ایللیک لرده اینسانی کوتله لری بیرلشدیریب و اونلاری بیر توپلوم بیچیمینه چیخاران یالنیز و یالنیز دین اولموشدور و دین یارادان توپلوم، اورتا دوغو و ایسلام تاریخیندا عادتن «امت» باشلیغی ایله تانینیر آما دونیانین چاغداش تاریخیندا یئنی یارانان اینسانی توپلوملار «دیل» اساسیندا یارانیب و «ملت» باشلیقی ایله تانینیر و البته بو دئمک، دین و مذهبین آرادان قالدیریلماغی آنلامیندادئییل بلکی کیملیک دییشیکلیک لرینین اساسیندا، دیل و دینین توپلومسال دوروم و گؤره ولری ده دییشیلمک دئمکدیر. ایندیسه بیز ایراندا، اؤزللیک له آذربایجان ائتنو- ژئوگرافی سینده یاشایان تورکلر، کوتلوی بیر دورومدان توپلومسال بیچیمه چیخماق زورونداییق و بو قوتلو گئدیشات و مودئرن حرکتین اَن اساس فاکتی و تمل داشی بیزیم دیلیمیز یعنی تورکجه میزدیر و بونا گؤره ده بیزیم اصل و اساس پروبلئمیمیز دیل مسئله سی دیر و یئنه ده همن نه دن لره گؤره تورکجه یازیب- یاراتماق و اؤز دیلیمیزده یازیب اوخوماغی اؤیره نیب و اؤیره تمک، بیزیم ایلک و اَن اؤنملی گؤره ویمیزدیر.
منجه عمومیت له ایران تورکلری و اؤزللیک له آذربایجان ضیالی لار و یازیچی لاری بو گؤره وین اؤنمین دوشونه رک، ایستر- ایسته مز بو یولدا چوخ بؤیوک آددیملار آتیب و آتماقدادیرلار و بو آماجا دوغرو چوخ دَیَرلی اثرلر، او جومله دن سؤزلوک لر، چئویرمه لر، کؤچورمه لر، پیئس لر، شئعر توپلولوق لاری و س یازیب- یارادیب و یاراتماقدادیرلار و گرچکدن بو موبارک حادیثه نی، ادبی بیر دئوریم آدلاندیرماق اولار و آذربایجانیمزدا باشلانان ایچینده اولدوغوموز ادبی دئوریم دوغرودان دوغرویا اؤلکه میز و میللتیمیزین کولتورَل یاشامیندا بؤیوک بیر دؤنومدور. آما بو اورتادا بیر چوخ اؤنملی مسئله وار و اودا بو ادبی دئوریمده گئنیش متن لرین چوخ آز اولدوغو و قیسسا متن لر و اوزللیک له شعرین چوخ چوخ اولدوغودور. باشقا بیر سؤز و اسکی بیر دئییم ده، ایچینده اولدوغوموز ادبی دئوریمین چوخ حیصه سی «نظمه»(اوخویون شئعره)، و آز حیصه سی «نثر»ه عاییددیر، حال بو کی هر بیر دیلین رسمی اولاراق، آکادئمیک دایره لرده یازیلیب- اوخونماسی و بیلیمسل و ادبی اینکیشافی، اونون «نثر» خزینه سی نین زنگین لیییندن آسیلی دیر.
اؤز دیلیمزده یازان هر بیر یازیچی و شاعیر حقیقتاً میللی وارلیغیمیزین اوغروندا چوخ دَیَرلی آددیملار آتیر و هر بیر بند شئعرلری، سانکی بیر قورشوندور کوتله نی توپلوم و خالقی میللت بیچیمینه چیخارتماق ساواشیندا و اگرسه بو ساواشدا سوسوب و دالی چکیلسک، یئرلی- کؤکلو یوخ اولمالی ییق. بو دئمک له ایسته دیم ایندی کی ادبی دئوریمیمزین شاعیرلرینین، اؤزلری و شعرلری نین دَیَرلرینی بلله ندیرم و خاطیرلایام کی «نثر»ه داها آرتیق تاکید ائتمه ییم، شعر و شاعیرلریمیزین دَیَرین اونودوب- دانماق آنلامیندا دئییل بلکی «نثر» بیچیمنده یازیب- یاراتماغین اؤنمی و «نثر»یمزین شعریمیزدن دالا قالماغی و بو ساحه ده داها آرتیق چالیشماغین گرکلی لییین خاطیرلاماق دیر آماجیم و بیر بؤیوک ادبی متن و رومانین باره سینده بیر آز آچیقلاما یاپماق ایستردیم.
ائله جه دئدیییم نه دن لره گؤره دیلیمیزده یارانان اثرلرین نه قدر سئویندیریجی اولدوغو بو اثرلرین «نثر» بیچیمینده اولماغی یوزلر بلکه ده مین لر دفعه آرتیق سئویندیریجی دیر و ایندیکی دورومدا اؤز دیلیمیزده «نثر»جه یازیب- یاراتماق یولوندا آددیم آتماق چوخ بیلیم و جسارت ایسته یه رک، بؤیوک بیر آچیلیشدیر و «تبت یدا» رومانی نین اوستونده باریشماز جنابلاری نین(حیدر عباسی) آدین گؤرنده هئچ ده هویوخموروق. چون کی اوزون زامانلاردیر باریشمازین بو جسارت و داها آرتیق بیلیمه صاحیب اولدوغونو بیلیریک.
باریشماز دوغروداندا بو ادبی و تاریخی ساواشدا باریشماز بیر عسگردیر و بو باریشماز یاشلی عسگر «تبت یدا» رومانی ایله بو ساواشدا نه بیر قورشون بلکی بیر قورخانا اورتایا چیخاردیبدیر. باغیشلایین اگر بنزَدیشیم بیرآز ذووقسوز اولدوسا آما بیرینجی سی ایسه باریشماز جنابلاری نین بو گؤزل آدی و یازدیغی رومانین محتواسی، ایکینجی سی ده منیم تاریخ اؤیرنجی سی اولماغیم بو ایستعاره نی ذئهنیمه سیزدیردی.
دئدیییم کیمی باریشمازین «تبت یدا» رومانی تک باشینا ادبی تاریخیمیزدا بیر دؤنمدیر چونکی دیل باخیمیندان چوخ آخیجی و دیلیمیزین بدیع و گؤزل مثل لر و ایستعاره لری ایله دولو اولاراق، عئینی زاماندا یازیچی بو مثل لر و ایستعاره لری نه ساختا بیر شکیلده و اؤز حافیظه سینی گؤزه چکمه یه، بلکی چوخ اویغون و یئرلی بیچیمده، اؤزللیک له دیالوگ لاردا ایشله دیبدیر بئله کی رومانین اوخوجوسو اونلاری رومانین پئرسوناژلاری نین دیلیندن اوخویاندا دوغروداندا بئله دویور کی پئرسوناژلارین آراسیندا گئدن دیالوگدا بوندان باشقا یئرلی و گؤزل سؤز دئمک اولمازدی.
رومانین اصلی پئرسوناژی، فلسفی، توپلومسال و اومانیستی شعورو اولان و خالقی نین سعادتی یولوندا چالیشان بیر اؤیرتمن دیر و قضادن آدی دا «صمد»دیر و هئچ ده یئرسیز دئییل کی بو آد آذربایجانیمیزین آدلیم و بؤیوک «معلیم»ی صمد بهرنگی نی بیزه خاطیرلادیر. صمد ساده جه بیر اؤیرتمن دیر و بئله بیر دوشونجه سی واردیر کی «من بو شیره- شیرتیقلی کتدی لرین ایتی نین چاناغیندا سو ایچه رم آما خانلارین قیزیلدان بایدالاریندا قوسماغادا عاریم گلر»(تبت یدا،ص۲۱).
گؤروندویو کیمی صمد ساده جه بیر اؤیرتمن آما چوخ بؤیوک اورک و درین دوشونجه لی بیر اینساندیر و همده توپلومسال و سیاسال بیر عقیده یه مالیک اولاراق، اورگوتلر یارادیب و خالقی، اؤزللیک له کندلی لری سومورگه یه چکیب، اونلارین حاققیندا چئشیدلی حاقسیزلیق و ستملر ائدن خانلار و اونلارین کؤلگه سینده دالدالانان میرزه لر، امنیه لر، لومپن لر، موباشیرلر و بیر سؤزده دئسک اوپورتونیست لرایله آمانسیز موباریزه آپاریر. صمدین قورخماز و جسارتلی و عئینی حالدا دویغوسال بیر شاعیر اولدوغو و توتدوغو یولدا دؤنمزلییی و هئچ بیر شئیی نین فدا ائتمه ییندن اسیرگه مه دییی باریشماز بیر عسگر و سارسیلماز بیر ضیالی نین اؤرنه یی دیر. بیلگیلی بیر اؤیرتمن و دویغولو بیر شاعیر، ییلماز- یئنیلمز و باریشماز بیر عسگر. صمدین قارشی سیندا دوروب و اونو گاهدان قورخودوب و گاهدان طاماحلاندیریب آلدادتماغا چالیشان، بیزیم تاریخیمیزدا ظلم و زوراکیلیق و تجاووز سیمبولو اولان، خانلاردیرلار.
خان، صمدی هر یول ایله اولورسا، سوسدورماغا چالیشیر. اؤنجه اونو اؤز یولونا چکیب، وار- کار و مال- ثروت ایله اویدورماغا و بو حیله ایسته دییی سونوجا وارمادیغینا، اونو قورخوتماغا چالیشیر نییه کی صمد خانلارین ساییلماز و چکیلمز ظلم لرینی خالقینا دوشوندو ره رک، اونلاری قورتولوش یولوندا موباریزه یه چاغیریر و اونلاری قورخو و جهالت قارانلیقیندان، بیلگی و جسارت اویانیشی نا چاغیریر و خان بونو هر کسدن یاخشی باشا دوشور کی صمدین موباریزه سی اونلارین چالیشمادان گلیرلری و خالقی سومورگه یه چکیب موفته یئییب- ایچیب و رعییته هر تورلو تجاووزلارینا سون قویاراق بلکی ده خالقی اونلارین علئیهینه قالدیریب، اونلاری یئرلی- دیبلی محو ائده جک دیر و ائله جه بو قورخونج حرکتین قارشی سیندا دورماق اوچون هئچ حیله و ناکس لیکدن واز کئچمه یه رک، حیاسیزجاسینا چوخلارینی اؤلدورور، آبیرسیز ائدیر، مال لارینی تالاییر و هامی سیندان بتر خالقی صمدین علیهینه یؤنلتمه یه چالیشیر.
آما «تبت یدا» رومانی تکجه و ساده جه بو دئدیییمز ساواشین گئدیشاتی دئییل بلکه بو رومانین ان اؤنملی یئر و دَیری بیزیم خالقیمیز و اؤزللیک له کند توپلولوقلاریمیزین کئچمیشده یاشاماق طرزی و دوروملارینی ایضاح ائتمه سینده دیر. اولابیلر کی بیزیم توپلومسال تاریخیمزایله تانیش اولمایان بیر یابانجی بو رومانی اوخودوغوندا بیر خالقین و بیر توپلومون بئله قارا یازی یا راستلانماغی و بئله بیر تئراژیک دورومدا یاشاماغینی اینانمایاراق، بو روماندا اولان توپلومسال گؤرونتونو، اوخوجونو داها آرتیق ائتگی لندیرمک اوچون ایشله نن تکنیک و ساده جه بیر ادبی مبالغه دیر، آما اصلا بئله دئییل و بو روماندا یارانان توپلومسال گؤرونتو گرچکدنده گرچکدیر و بیز دؤنه دؤنه اؤز ده ده- بابالاریمیزدان بئله بیر سرگذشت لری اؤز قولاغیمیزلا ائشیتمیشیک. رحیم خان چلبیانلو، شوجاع نظام مرندی، صمدخان شوجاع الدوله، اقبال السلطنه ماکویی، محمودخان ذوالفقاری وس آدی باتمیشلارین آدلاری و خالقیمیزا ائتدییی ستم لری ایندیده دیللرین ازبری دیر و نئچه تاریخی اؤرنک گتیرمه ییم بو قونودا یئرسیز اولماز. بیزیم ماحالین(زنگانین مرکزی بؤلگه سی) آدلیم خانلاری، خان- خانلیق زامانیندا «ذوالفقاری» عائیله سیندن، اؤزللیک له بو عائیله دن تانینمیش شخص، محمود خان ایمیش و باریشماز «آغالیق» یازان خانلیق سارای لاری دا بیزیم کندده ایندیده آوادانلیق دیر آما اورادا بو سارایا «اربابلیق» دئییلر. بیلدییینیز کیمی محمودخان آذربایجان میللی حکومتی ایله آمانسیز موباریزه آپاریب، چوخلو قیرقین لار و تالان لار ائتدی. منیم بؤیوک بابام، حجت الاسلام سید سجاد حسینی، میللی حکومتین دئورینده گنج بیر طلبه اولاراق دئموکرات فرقه سی نین اویه سی اولموشدو و میللی اردو، محمود خانی زنگاندان قووان زامان اونو بیر شئعرده هجو ائتمیشدیر آما گؤزون یامان گؤرمه سین، میللی حکومتین سقوطوندان سونرا محمودخان کنده قاییدیب، علیهینه چالیشانلار و میللی حکومتین طرفدارلارین یارغی سیزجاسینا آسیب- کسمه یه باشلامیشدیر و سید سجادا کندین سئییدی و موللاسی اولدوغونا لطف ائده رک! یالنیز طؤیله یه سالدیریب و چوبوق وورولماسینا امر ائتمیشدی و سئیید سجاد بیر نئچه گوندن سونرا کند آغ ساققالاری نین یالوارماسی و رشوتلری نین اثرینده چوبوق وورولماقدان قورتولوب یالنیز نئچه موددت طؤیله ده حبس اولماغا محکوم اولموشدور و ایندیده بو حادیثه کندین یاشلی لارینین دیلیندن ائشیدیلر.
خیرالله خان همن عائیله دن ایکی اوغرو ایله کی «وه نه نه» کندی نین یئتمیش قوزوسون اوغورلامیشیمیشلار اَل بیر اولوب قوزولاری یییه له نیب و قوزو صاحیب لرینی کی اوغرولارین اَلیندن خانا شیکایته گلمیشیمیشلر، چوبوغا توتدورموشدور. سون اولاراق بیر نمونه ده زنگانین خمسه(قئیدار) ویلاتینده حؤکم ائدن جهانسوز خانلارینین سیتم لریندن کی «تبت یدا» رومانین دا بو تور خالقیمیزا، اوزللیک له قادینلارا گئدن اینانیلماز سیتمکارلیق قونوسوندا، جانلی و اورک آجیدان تئم لر وار. یئنه همن دئورده، میللی حکومتین غازیان(انزلی) اهلیندن اولان افسری، حسن غازیانی، «گماشتگی های بدفرجام» آدلی خاطیرات کیتابندا یازیر کی؛ مین اوچ یوز اییرمی دؤرد ایلی نین سویوق قیشیندا قئیدار ماحالی نین خانلاری، جهانسوز عائیله سی ایله ساواش آپارار کن عسگرلر داغدان ایکی گنج تاپیپ گتیردیلر. اونلارین اینینده کی پالتارلاری اوزولوب تؤکولموشدو و اوز- گؤزلرین توک باسمیشدیر و چوخ بیر دهشتلی دورومدایدیلار. اؤنجه قورخاراق هئچ بیر شئی دئمیردیلر اؤز سرگذشت لریندن آما بیزیم آماجیمیزایله تانیش اولاندان سونرا دیله گلیب غملی ماجرالارین سؤیله دیلر و دئدیلر کی عمی اوغلودولار و اوچ آی دان آرتیقدیر کی داغدا یاشاییر و اوت- علف ایله باش ساخلاییرلار. بو ایشین نه دن ین سوردوغوموزدا اونلارین بیری بئله سؤیله دی کی غلامحسین خانین اوغلو منیم تزه گلینیمی توی آخشامی اوغورلاییب آپاردی و… بیز ایکی عمی اوغلو اینتیقام چکمه قرارینا گلدیک و بیر آخشام منیم ناموسوما تجاووز ائدن خانی بیر لهو و لعب ییغیناغیندا گولَله دیک و او گوندن بری قورخوموزدان قاچاق دوشدوک و…. دئدیییم کیمی بئله بئله اینانیلماز سیتم لر دوغروداندا دوغرودور و صفر خانین خاطیرات کتابیندادا بیر چوخ بئلنچیلیک اولای لارا راستلانیریق آما باریشمازین هونری اوردادیر کی بو جانلی تاریخی بیر رومان شکیلینده، یعنی داها ادبی و جانلی و داها ائتگیلی بیچیمده تصویره چکیب، سانکی چوخ بیر آیدین رساملیق تابلوسودور.
یازیچی نین اساس گوجو ائله همن بؤلومده، یعنی تاریخی و توپلومسال گؤرونتولری رومان بیچیمینده اورتایا چیخارتماقداریر. «تبت یدا» بیزیم ادبی خزینه میزده یئنی بیر گؤوهر اولاراق، عئینی زاماندا آذربایجانین توپلومسال تاریخی دیر و منجه هئچ بیر بیزیم صینفیمیزده چالیشان، یعنی هئچ بیر تاریخ آراشدیریجی و یازیچی سی، قورو و سایئنتیفیک قلمی ایله بو ایشی گؤره بیلمز کی باریشماز بی «تبت یدا» رومانیندا گؤروب. ادبیات توپلومونون گوزگوسو اولمالی دیر ایستر ایندی کی، ایستر کئچمیش دورومو و یا خود گله جک آرزیلاری نی یانسیدان بیر گوزگو. «تبت یدا» بیزیم خالقیمیزین اینانیلماز آلین یازی سین یانسیتماقدادیر. بو رومانی اوخودوقدا، سانکی «ایوان تورگینییئو»ین «خاک بکر» آدلی فارسجایا چئوریلن رومانین یئنی دن اوخودوم بو فرق ایله کی «تبت یدا» نی چوخ یاخیندان دوشونه رک لمس ائتدیم و صمدایله برابر ساواشاراق، کندلی لرایله برابر چتین لیک لری یاشاییب و آغلادیم نئجه کی حالا کند اهلی نین آجیلاری نی یاخیندان گؤروب و آجی ییرام. «تبت یدا» دا صمد کوتله وی یاشایان قورخاق خالقی جسور بیر توپلوما دؤندرمه گه چالیشاراق بو یولدا بؤیوک آددیملار آتیر و باریشمازدا بو رومانین یازماغی ایله همن یولدا همن آددیملاری آتیر. «تبت یدا» رومانینا باشقا یؤنلردنده باخیب، بیر سیرا تنقیدلر وئرمک اولار و یازیمیزین اوزاندیغینا گؤره باشقا بیر فورصته تاپشیریریق بو ایشی. «تبت یدا» نین ایلک فورصتده اوخوماغین بیر فورمالیته تعارف دئییل، اورکدن بوتون کیتاب اوخویانلارا اؤنریرم.
نوشته شده در نقد کتاب
[...] باریشمازین «تبت یدا» آدلی رومانینا اؤتری بیر باخیش [...]